Emocje wydają nam się czymś niewidzialnym. Mówimy: „jestem szczęśliwa”, „jestem wściekły”, „nic mnie nie cieszy”, „czuję nienawiść”, jakby wszystko działo się wyłącznie w naszej głowie. Tymczasem każda silniejsza emocja uruchamia cały organizm.
Zmienia się praca mózgu, układu nerwowego, serca, mięśni, oddechu i hormonów. Czasami reakcja trwa kilka sekund, innym razem utrzymuje się przez wiele godzin. Jeżeli pewien stan emocjonalny powtarza się przez tygodnie lub miesiące, ciało również zaczyna żyć w jego rytmie.
Dlatego warto zrozumieć, że emocja nie jest tylko myślą.
To wydarzenie biologiczne.
Radość wpływa na układy związane z nagrodą, motywacją i więzią. Gniew uruchamia mechanizmy przygotowujące organizm do działania. Silny lęk może przyspieszyć serce i oddech, a długotrwałe rozpamiętywanie krzywdy przedłuża stan pobudzenia nawet wtedy, gdy sytuacja dawno się skończyła.
Co więc naprawdę dzieje się w nas, kiedy przeżywamy emocje?
Emocja zaczyna się wcześniej, niż zdążymy ją nazwać
Wyobraźmy sobie prostą sytuację.
Ktoś mówi nam coś obraźliwego.
Zanim zdążymy pomyśleć: „Jestem zła”, ciało już zaczyna reagować. Serce może przyspieszyć, twarz robi się gorąca, mięśnie się napinają, a oddech staje się płytszy.
Dopiero później pojawia się świadoma myśl:
„Jak on mógł mi to powiedzieć?”
Podobnie działa radość. Otrzymujemy dobrą wiadomość i niemal natychmiast czujemy przypływ energii. Zmienia się mimika twarzy, postawa ciała, sposób mówienia, a czasem nawet potrzeba kontaktu z innymi ludźmi.
Organizm reaguje więc na znaczenie sytuacji szybciej, niż jesteśmy w stanie opisać wszystko słowami.
Właśnie dlatego emocje potrafią być tak silne.
Nie są jedynie komentarzem umysłu.
Są reakcją całego człowieka.
Co dzieje się podczas radości?
Radość nie ma jednego „hormonu szczęścia”, choć popularne artykuły często przedstawiają sprawę właśnie w ten sposób.
W rzeczywistości doświadczenie przyjemności, motywacji i nagrody powstaje dzięki współpracy wielu układów w mózgu.
Dużą rolę odgrywa dopamina, ale nie należy jej rozumieć wyłącznie jako substancji odpowiedzialnej za przyjemność. Uczestniczy ona między innymi w motywacji, uczeniu się, przewidywaniu nagrody i gotowości do podjęcia wysiłku. Układ nagrody jest znacznie bardziej złożony niż prosty schemat „więcej dopaminy = więcej szczęścia”.
Kiedy wydarza się coś dobrego, organizm zaczyna rejestrować:
„To jest ważne. Warto do tego wrócić”.
Dlatego miłe doświadczenia zostają w pamięci.
Smaczny posiłek, udana rozmowa, sukces w pracy, taniec, śmiech, spotkanie z bliską osobą czy zakończenie trudnego zadania mogą uruchamiać mechanizmy nagrody.
Radość często wiąże się również z rozluźnieniem.
Napięcie mięśni spada, twarz staje się bardziej miękka, a oddychanie może się uspokoić.
Człowiek czuje, że przez chwilę niczego nie musi zwalczać.
Dlaczego kontakt z drugim człowiekiem może dawać tak dużo spokoju?
Bliskość to kolejny przykład emocji, która mocno angażuje ciało.
Przytulenie, czułość, poczucie bezpieczeństwa i więź społeczna wiążą się między innymi z działaniem oksytocyny. Nie jest ona jednak prostym „hormonem miłości”, który automatycznie czyni wszystkich serdecznymi. Jej działanie zależy od sytuacji, relacji i sposobu, w jaki człowiek odbiera otoczenie.
Bezpieczny kontakt z kimś bliskim może pomóc organizmowi przejść z napięcia w stan większego spokoju.
Dlatego czasem po trudnym dniu nie potrzebujemy rady.
Potrzebujemy czyjejś obecności.
Kilka minut spokojnej rozmowy albo przytulenie mogą zmienić stan całego ciała, ponieważ mózg otrzymuje informację:
„Nie jestem sam. Jest bezpieczniej”.
Euforia to coś więcej niż zwykła radość
Radość i euforia nie są tym samym.
Radość może być spokojna.
Euforia jest znacznie silniejszym pobudzeniem.
Człowiek czuje przypływ energii, wyjątkową pewność siebie, ogromny entuzjazm i wrażenie, że wszystko jest możliwe. Czasem taki stan pojawia się po wielkim sukcesie, zakochaniu, wygranej albo intensywnym wydarzeniu.
Wtedy układ nagrody jest mocno pobudzony, a uwaga koncentruje się przede wszystkim na tym, co przyjemne i ekscytujące.
Ma to jednak również drugą stronę.
Im większe pobudzenie, tym łatwiej podejmować decyzje szybciej niż zwykle.
Człowiek może zlekceważyć ryzyko, wydać więcej pieniędzy, złożyć zbyt daleko idące obietnice albo uwierzyć, że sytuacja jest lepsza, niż wygląda w rzeczywistości.
Dlatego największe decyzje życiowe nie zawsze warto podejmować w chwili skrajnego zachwytu.
Silne emocje potrafią zmieniać ocenę sytuacji.
Gniew przygotowuje nas do walki
Gniew ma bardzo wyraźny wymiar fizyczny.
Gdy człowiek czuje się zaatakowany, upokorzony albo potraktowany niesprawiedliwie, może uruchomić się współczulna część układu nerwowego. Organizm przygotowuje się wtedy do szybkiego działania.
Do krwi uwalniane są między innymi adrenalina i noradrenalina.
Serce zaczyna bić szybciej.
Ciśnienie może wzrosnąć.
Mięśnie otrzymują więcej krwi i energii.
Oddech staje się szybszy.
Wzrasta gotowość do reakcji.
To bardzo stary mechanizm obronny.
Dla naszych przodków miał ogromne znaczenie, ponieważ niebezpieczeństwo często wymagało natychmiastowej walki albo ucieczki.
Dzisiaj zagrożenie może mieć zupełnie inny charakter.
Ktoś nas obraża.
Partner zdradza.
Szef niesprawiedliwie oskarża.
Sąsiad przekracza granicę.
Ciało reaguje jednak tak, jakby trzeba było przygotować się do fizycznego starcia.
Dlaczego podczas gniewu trudno myśleć spokojnie?
Silne pobudzenie zmienia sposób przetwarzania informacji.
Uwaga staje się węższa.
Człowiek skupia się na krzywdzie.
Zaczyna szybciej dostrzegać argumenty potwierdzające własną rację, a trudniej zauważa punkt widzenia drugiej osoby.
W takim stanie bardzo łatwo powiedzieć coś, czego później żałujemy.
Dlatego często dopiero po kilku godzinach pojawia się myśl:
„Mogłam odpowiedzieć inaczej”.
Organizm potrzebował czasu, aby wrócić z trybu walki do spokojniejszego stanu.
Gniew sam w sobie nie jest czymś złym.
Może informować, że ktoś przekroczył nasze granice albo że dzieje się coś niesprawiedliwego.
Problem zaczyna się wtedy, gdy emocja przestaje być sygnałem i zamienia się w stały sposób funkcjonowania.
Co dzieje się, kiedy gniewu nie odpuszczamy?
Wyobraźmy sobie, że konflikt wydarzył się rano.
Wieczorem człowiek nadal go odtwarza.
Przypomina sobie każde zdanie.
Układa odpowiedzi, których wtedy nie powiedział.
Wyobraża sobie kolejną kłótnię.
Następnego dnia zaczyna wszystko od początku.
Dla ciała nie jest to całkowicie obojętne.
Rozpamiętywanie może podtrzymywać pobudzenie układu nerwowego, nawet jeśli pierwotne wydarzenie już się zakończyło. Badania nad ruminacją pokazują, że ciągłe wracanie do gniewu może wiązać się z większym pobudzeniem współczulnego układu nerwowego i przedłużaniem reakcji stresowej.
Właśnie dlatego możemy powiedzieć, że czasem problem trwa już tylko w naszej głowie, ale ciało nadal reaguje tak, jakby wydarzenie działo się teraz.
Zemsta może dawać chwilowe poczucie satysfakcji
Chęć zemsty jest niezwykle ciekawą emocją.
Człowiek został skrzywdzony i czuje, że świat stracił równowagę.
Pojawia się myśl:
„On musi poczuć to samo”.
Wyobrażenie odwetu może przynosić chwilową ulgę albo satysfakcję. Badania nad odwetem pokazują, że sytuacje związane z możliwością ukarania osoby, która nas skrzywdziła, mogą angażować obszary mózgu związane z nagrodą.
To pomaga zrozumieć, dlaczego zemsta może wydawać się kusząca.
Problem polega na tym, że chwilowe poczucie satysfakcji nie zawsze kończy emocjonalną historię.
Czasem jest odwrotnie.
Człowiek przez miesiące układa plan, obserwuje drugą osobę, analizuje jej życie i czeka na moment odwetu.
W efekcie ktoś, kogo chce usunąć ze swojego życia, nadal zajmuje ogromną część jego myśli.
Zemsta może więc paradoksalnie utrzymywać więź z osobą, której nienawidzimy.
Nienawiść potrafi być bardzo wyczerpująca
Nienawiść nie jest pojedynczą emocją.
Zwykle łączy w sobie gniew, poczucie krzywdy, pogardę, lęk, odrazę i potrzebę dystansu albo odwetu.
Kiedy trwa długo, człowiek regularnie wraca do tej samej osoby lub wydarzenia.
Wystarczy zdjęcie, nazwisko, wspomnienie albo przypadkowe spotkanie i organizm ponownie się pobudza.
Serce przyspiesza.
Mięśnie się napinają.
Oddech się zmienia.
Stara historia nagle staje się bardzo aktualna.
W ten sposób ktoś, kogo nie chcemy już w swoim życiu, nadal wpływa na nasze ciało.
To jeden z powodów, dla których uwolnienie się od nienawiści nie musi oznaczać wybaczenia wszystkiego ani ponownego wpuszczenia krzywdzącej osoby do naszego świata.
Może oznaczać coś innego:
„Nie chcę już każdego dnia płacić własnym zdrowiem emocjonalnym za to, co ty zrobiłeś”.
Smutek działa inaczej niż gniew
Smutek często zmniejsza energię.
Człowiek porusza się wolniej, mniej mówi, ma mniejszą ochotę na kontakt i częściej chce zostać sam.
Po stracie jest to naturalna reakcja.
Organizm jakby ogranicza aktywność i pozwala skierować uwagę do wewnątrz.
Smutek może pomagać zatrzymać się, przeżyć stratę i stopniowo przystosować do nowej rzeczywistości.
Nie każdą trudną emocję należy więc natychmiast usuwać.
Czasem trzeba ją przeżyć.
Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy tygodnie mijają, a człowiek coraz bardziej traci zainteresowanie wszystkim, co wcześniej dawało mu przyjemność.
„Dołek psychiczny” może mieć wiele przyczyn
Każdy ma dni, kiedy brakuje energii.
Niekiedy powodem jest niewyspanie.
Innym razem kłótnia, przeciążenie pracą, samotność albo zwyczajne zmęczenie.
Po odpoczynku nastrój zwykle się poprawia.
Długotrwały stan wygląda jednak inaczej.
Człowiek budzi się i nic go nie cieszy.
Nie chce spotykać ludzi.
Dawne zainteresowania przestają mieć znaczenie.
Brakuje motywacji nawet do rzeczy, które kiedyś sprawiały przyjemność.
Taki brak zdolności odczuwania przyjemności nazywa się anhedonią. Może występować między innymi w depresji, ale również w innych problemach zdrowotnych. Układy odpowiedzialne za nagrodę i motywację są złożone, a dopamina jest tylko jednym z wielu elementów uczestniczących w tych procesach.
Dlatego nie warto mówić człowiekowi:
„Po prostu weź się w garść”.
Czasami jego organizm naprawdę funkcjonuje inaczej niż wcześniej.
Brak radości życia nie oznacza niewdzięczności
To bardzo ważne.
Człowiek może mieć dom, rodzinę, pieniądze i pozornie spokojne życie, a mimo to nie odczuwać radości.
Otoczenie mówi wtedy:
„Czego ci brakuje?”
Tymczasem emocje nie działają według rachunku:
mam trzy dobre rzeczy, więc powinienem być szczęśliwy.
Układ nerwowy może być przeciążony.
Długotrwały stres potrafi zakłócać sen, obniżać energię i utrzymywać organizm w stanie podwyższonej gotowości. Przewlekłe pobudzenie układów stresowych wpływa na wiele procesów w całym ciele.
Jeżeli brak radości utrzymuje się przez dłuższy czas, warto potraktować go poważnie, szczególnie gdy dochodzą problemy ze snem, apetytem, energią, koncentracją lub poczuciem sensu.
Nie musi to oznaczać niczego dramatycznego.
Jest jednak sygnałem, że człowiek potrzebuje wsparcia, odpoczynku albo konsultacji ze specjalistą.
Czy możemy „przestawić chemię” organizmu?
Nie możemy po prostu nacisnąć przycisku i powiedzieć:
„Od dziś mam więcej dopaminy, mniej kortyzolu i jestem szczęśliwa”.
Organizm nie działa jak prosty panel sterowania.
Mamy jednak wpływ na wiele rzeczy, które pośrednio zmieniają sposób funkcjonowania układu nerwowego.
Ruch, sen, kontakt z ludźmi, muzyka, odpoczynek, poczucie celu, bliskość, regularne posiłki, kontakt z naturą czy wykonywanie działań dających satysfakcję mogą wpływać na nasze samopoczucie i reakcje organizmu.
Nie chodzi o magiczne „podnoszenie hormonu szczęścia”.
Znacznie ważniejsze jest stworzenie warunków, w których ciało nie musi przez cały czas żyć w alarmie.
Emocje potrzebują ujścia, ale nie każda reakcja jest dobra
Jeśli czujemy gniew, możemy go przeżyć bez niszczenia drugiego człowieka.
Gdy pojawia się smutek, wolno nam płakać bez przekonania, że jesteśmy słabi.
W chwili wielkiej radości możemy cieszyć się nią bez podejmowania wszystkich życiowych decyzji w euforii.
Nienawiść również można stopniowo wygaszać, nawet jeśli nigdy nie uznamy zachowania drugiej osoby za właściwe.
Dojrzałość emocjonalna nie polega na braku uczuć.
Polega na tym, że emocja przychodzi, ale nie musi automatycznie decydować o naszym zachowaniu.
Ciało pamięta nasze emocje dłużej, niż nam się wydaje
Po silnym konflikcie możemy przez kilka godzin czuć napięcie, choć rozmowa dawno się skończyła.
Po dobrej wiadomości jeszcze długo odczuwamy lekkość.
Spotkanie z kochaną osobą potrafi poprawić nastrój na resztę dnia.
Każde takie doświadczenie pokazuje, że granica pomiędzy psychiką a ciałem jest znacznie mniej wyraźna, niż często sądzimy.
To, co przeżywamy, zmienia ciało.
Jednocześnie stan organizmu wpływa na emocje.
Niewyspany człowiek szybciej się złości.
Osoba przemęczona gorzej znosi stres.
Kiedy jesteśmy głodni, zirytowanie może pojawić się znacznie łatwiej.
Psychika i ciało nie są dwoma oddzielnymi światami.
Tworzą jeden system.
Radości można pomagać wrócić
Czasami człowiek czeka:
„Najpierw muszę poczuć radość, wtedy zacznę coś robić”.
Bywa jednak, że kolejność jest odwrotna.
Najpierw wychodzimy na spacer.
Dzwonimy do człowieka, którego lubimy.
Wracamy do dawnego hobby.
Porządkujemy jeden mały fragment życia.
Robimy coś, co kiedyś dawało satysfakcję, nawet jeśli początkowo nie czujemy wielkiego entuzjazmu.
W ten sposób stopniowo przypominamy układowi nagrody, że w życiu nadal istnieją doświadczenia warte uwagi.
Nie każda poprawa przychodzi nagle.
Czasem zaczyna się od bardzo małych rzeczy.
Nie jesteśmy niewolnikami emocji
Radość, gniew, smutek, zazdrość, euforia czy nienawiść są częścią ludzkiego życia.
Nie wybieramy pierwszego impulsu.
Możemy jednak wpływać na to, co wydarzy się później.
Człowiek nie musi realizować każdej myśli, która pojawia się podczas złości.
Nie jest zobowiązany do zemsty tylko dlatego, że został skrzywdzony.
Brak radości nie oznacza również, że już nigdy nic go nie ucieszy.
Emocja jest informacją o naszym stanie.
Nie zawsze jest instrukcją działania.
Najciekawsze dzieje się pomiędzy uczuciem a decyzją
Właśnie tam znajduje się przestrzeń, w której możemy odzyskać wpływ na siebie.
Pojawia się gniew, ale przed odpowiedzią możemy poczekać kilka minut.
Czujemy chęć zemsty, lecz zadajemy sobie pytanie, czy naprawdę chcemy nadal żyć życiem osoby, która nas zraniła.
Przychodzi smutek, a zamiast udawać, że wszystko jest dobrze, pozwalamy sobie przeżyć trudny czas.
Gdy znika radość, nie oskarżamy się o niewdzięczność, tylko zaczynamy szukać przyczyny.
Być może właśnie na tym polega emocjonalna mądrość.
Nie na kontrolowaniu wszystkich uczuć.
Raczej na umiejętności zauważenia, co dzieje się w naszym umyśle i ciele, zanim pozwolimy emocji zdecydować za nas.
Bo każda emocja coś uruchamia.
Zmienia oddech.
Wpływa na serce.
Napina albo rozluźnia mięśnie.
Kieruje uwagę.
Modyfikuje sposób myślenia.
Czasami daje energię do działania, a innym razem odbiera siły.
Im lepiej rozumiemy te reakcje, tym łatwiej przestać traktować własne emocje jak tajemniczego przeciwnika.
Zaczynamy widzieć je jako sygnały.
A wtedy pojawia się szansa, że zamiast być przez uczucia bezwiednie prowadzeni, nauczymy się z nimi świadomie żyć.
Przeczytaj także – Najtrudniej pogodzić się z tym, że ktoś już nas nie wybiera