Poczucie winy potrafi odezwać się długo po tym, gdy wydarzenie, które je wywołało, należy już do przeszłości. Wracamy myślami do źle wypowiedzianych słów, podjętej decyzji, niewykorzystanej szansy albo sytuacji, w której kogoś zawiedliśmy. Rozmowa dawno się skończyła, życie potoczyło się dalej, a w głowie nadal pojawia się pytanie: „Dlaczego wtedy tak zrobiłam?”
Nie każda wina jest jednak naszym wrogiem. Czasami właśnie ona pozwala dostrzec, że przekroczyliśmy czyjąś granicę, zachowaliśmy się niezgodnie z własnymi wartościami albo wyrządziliśmy komuś krzywdę. Dzięki temu możemy przeprosić, naprawić to, co jeszcze da się naprawić, i wyciągnąć wnioski na przyszłość.
Problem zaczyna się w zupełnie innym miejscu – kiedy odpowiedzialność za konkretny czyn zamienia się w niekończące się oskarżanie samego siebie.
Zdrowe poczucie winy mówi: „Postąpiłam źle i chcę coś z tym zrobić”.
Niszczące poczucie winy podpowiada: „Postąpiłam źle, więc nie zasługuję już na spokój, szczęście ani wybaczenie”.
Różnica między tymi dwoma sposobami myślenia może decydować o tym, czy trudne doświadczenie stanie się lekcją, czy ciężarem niesionym przez kolejne lata.
Po co właściwie potrzebne jest nam poczucie winy?
Człowiek żyje wśród innych ludzi, dlatego jego zachowanie nie pozostaje bez wpływu na otoczenie. Nasze słowa mogą kogoś wesprzeć albo zranić, decyzje dotknąć bliskich, natomiast brak działania również bywa źródłem konsekwencji.
Poczucie winy pełni w tym systemie ważną funkcję. Informuje, że zachowaliśmy się inaczej, niż chcielibyśmy zachowywać się jako partner, rodzic, przyjaciel czy po prostu człowiek.
Wyobraźmy sobie, że podczas kłótni mówimy bliskiej osobie coś wyjątkowo bolesnego. Emocje opadają, a po pewnym czasie dociera do nas, że przekroczyliśmy granicę. Dyskomfort, który wtedy czujemy, może skłonić do rozmowy, przeprosin i zastanowienia się, jak następnym razem inaczej poradzić sobie ze złością.
W takim przypadku poczucie winy nie niszczy. Pomaga przywrócić zgodność między zachowaniem a wartościami, które są dla nas ważne.
Zdrowa wina prowadzi do działania
Najważniejszą cechą konstruktywnego poczucia winy jest to, że wskazuje konkretny problem.
Wiemy, czego żałujemy.
Potrafimy powiedzieć, kogo skrzywdziliśmy, jak się zachowaliśmy i co chcielibyśmy zrobić inaczej.
Zamiast miesiącami rozpamiętywać wydarzenie, zaczynamy szukać możliwości naprawienia sytuacji. Czasem wystarczą szczere przeprosiny, innym razem potrzebna będzie zmiana zachowania, oddanie pieniędzy, dotrzymanie wcześniejszej obietnicy albo przyjęcie konsekwencji własnej decyzji.
Nie wszystko da się cofnąć, ale nawet wtedy pozostaje możliwość wyciągnięcia wniosków.
Dojrzała odpowiedzialność nie polega na tym, żeby nigdy nie popełnić błędu. Polega na umiejętności zobaczenia go bez uciekania od prawdy.
Kiedy poczucie winy przestaje pomagać?
Granica zostaje przekroczona wtedy, gdy emocja nie prowadzi już do naprawy, lecz do nieustannego karania siebie.
Człowiek przeprosił.
Naprawił tyle, ile było możliwe.
Zmienił swoje zachowanie.
Minęło wiele lat.
Mimo to nadal wraca do dawnej sytuacji i ponownie wydaje na siebie ten sam wyrok.
„Nie powinienem był tego zrobić.”
„Jak mogłam być taka głupia?”
„Gdybym wtedy postąpiła inaczej, wszystko wyglądałoby dziś lepiej.”
W pewnym momencie takie myśli nie służą już odpowiedzialności. Stają się formą cierpienia, która niczego nie naprawia.
Poczucie winy bardzo łatwo pomylić ze wstydem
Wina dotyczy przede wszystkim tego, co zrobiliśmy.
Wstyd sięga znacznie głębiej i zaczyna określać, kim jesteśmy.
„Skłamałam” może prowadzić do przyznania się do kłamstwa i zmiany zachowania.
„Jestem okropnym człowiekiem” nie wskazuje żadnego konkretnego rozwiązania.
Właśnie dlatego długotrwałe poczucie winy często zaczyna łączyć się ze wstydem. Człowiek przestaje oceniać pojedynczy czyn, a zaczyna wydawać ocenę całej swojej osobie.
Jedna zdrada, jeden błąd wychowawczy, nieudany związek czy zła decyzja finansowa stają się dowodem na własną bezwartościowość.
Tymczasem człowiek jest czymś więcej niż najgorszą decyzją, jaką kiedykolwiek podjął.
Nie każda wina, którą czujemy, rzeczywiście do nas należy
Emocje nie zawsze są obiektywnym sędzią.
Możemy czuć się winni również wtedy, gdy nie zrobiliśmy nic niewłaściwego.
Dorosła córka odmawia kolejnej przysługi matce i przez resztę dnia myśli, że jest niewdzięczna. Partner chce spędzić wieczór sam, lecz obawia się, że sprawił przykrość drugiej osobie. Pracownik nie odbiera telefonu podczas urlopu, a mimo to ma poczucie, że zawiódł firmę.
Źródłem takiego napięcia może być przekonanie, że powinniśmy zawsze spełniać oczekiwania innych.
Wtedy każde „nie” zaczyna wyglądać jak egoizm.
Odmowa nie jest jednak automatycznie krzywdzeniem drugiego człowieka. Własne potrzeby również mają znaczenie.
Dziecko może nauczyć się czuć winne za emocje innych
„Zobacz, jak mamusi jest przez ciebie przykro.”
„Przez ciebie tata się zdenerwował.”
„Gdybyś był grzeczny, nie musiałabym krzyczeć.”
Takie komunikaty mogą sprawić, że dziecko zacznie postrzegać siebie jako odpowiedzialne za stan emocjonalny dorosłych.
W dorosłości podobny schemat potrafi działać niemal automatycznie.
Partner jest smutny – trzeba go natychmiast rozweselić.
Mama jest niezadowolona – widocznie podjęliśmy złą decyzję.
Ktoś obraził się po naszej odmowie – prawdopodobnie powinniśmy ustąpić.
Człowiek zaczyna wtedy oceniać własne zachowanie nie według tego, czy rzeczywiście kogoś skrzywdził, ale według tego, czy ktoś jest z niego zadowolony.
To ogromna różnica.
Czy jesteśmy odpowiedzialni za cudze emocje?
Nasze zachowanie oczywiście wpływa na innych. Nie można więc powiedzieć, że nigdy nie odpowiadamy za cierpienie, które wywołaliśmy.
Jeżeli kogoś poniżamy, oszukujemy czy świadomie ranimy, nie wystarczy stwierdzić: „To jego emocje, nie moja sprawa”.
Jednocześnie nie mamy obowiązku chronić wszystkich przed każdym rozczarowaniem.
Ktoś może być smutny, ponieważ odmówiliśmy pożyczki.
Rodzic może poczuć rozczarowanie, ponieważ wybraliśmy inną drogę życiową.
Partnerowi może być przykro, że potrzebujemy wieczoru dla siebie.
Cudza nieprzyjemna emocja nie jest jeszcze dowodem naszej winy.
Manipulowanie poczuciem winy
Niektóre osoby bardzo szybko odkrywają, że poczucie winy może być skutecznym sposobem wpływania na innych.
„Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiłam…”
„Gdybyś mnie naprawdę kochał, zgodziłbyś się.”
„Widocznie rodzina już nic dla ciebie nie znaczy.”
„Ja bym ci tego nigdy nie zrobiła.”
Takie komunikaty nie odnoszą się do rzeczywistej krzywdy. Mają sprawić, żeby druga osoba poczuła się źle i zrobiła to, czego od niej oczekujemy.
Szczególnie podatny na taką manipulację będzie człowiek, który od dawna boi się rozczarowywać innych.
Zanim więc ulegniemy pod wpływem winy, warto zapytać: „Czy naprawdę zrobiłam coś niewłaściwego, czy po prostu ktoś nie dostał ode mnie tego, czego chciał?”
Poczucie winy w relacji z rodzicami
Dorosłość nie zawsze uwalnia od potrzeby uzyskania aprobaty mamy czy taty.
Możemy mieć własną rodzinę, pracę i pięćdziesiąt lat, a mimo to po rozmowie z rodzicem ponownie czuć się jak dziecko, które zrobiło coś nie tak.
Szczególnie trudne stają się sytuacje związane z opieką nad starzejącymi się rodzicami.
Czy robię wystarczająco dużo?
Może powinnam odwiedzać częściej?
Chm, mam prawo wyjechać na wakacje, skoro mama jest samotna?
Nie istnieje jedna odpowiedź pasująca do każdej rodziny. Ważne jest jednak odróżnienie troski od przekonania, że musimy całkowicie zrezygnować z własnego życia, żeby nigdy nie poczuć winy.
Rodzicielskie poczucie winy może nie mieć końca
Rodzice są wyjątkowo podatni na myślenie: „Powinnam była zrobić więcej”.
Za długo pracowałam.
Za mało się bawiłem.
Nie zauważyłam problemu wystarczająco wcześnie.
Byłam zbyt wymagająca.
Pozwalałem na zbyt wiele.
W dodatku niemal każdą decyzję wychowawczą można po latach ocenić z perspektywy wiedzy, której wcześniej nie mieliśmy.
Dojrzałe spojrzenie wymaga uwzględnienia nie tylko skutków decyzji, ale również okoliczności, możliwości i świadomości, jaką mieliśmy w tamtym momencie.
Dzisiejsza wiedza nie może zostać cofnięta w czasie i przekazana naszej wcześniejszej wersji.
„Powinnam była wiedzieć”
To jedno z najbardziej bezlitosnych zdań, jakie kierujemy do siebie.
Po rozpadzie związku wydaje się oczywiste, że sygnały ostrzegawcze były widoczne.
Dostrzegamy błędy, po nietrafnej inwestycji.
Również po zdradzie zastanawiamy się, dlaczego wcześniej czegoś nie zauważyliśmy.
Tyle że oceniamy przeszłość, znając już zakończenie historii.
W chwili podejmowania decyzji nie mieliśmy dostępu do wiedzy, którą posiadamy dzisiaj.
Odpowiedzialność wymaga uczciwości, ale uczciwość działa w obie strony. Nie należy ani wybielać własnych błędów, ani przypisywać sobie możliwości przewidywania przyszłości.
Poczucie winy po zakończeniu związku
Osoba, która decyduje się odejść, może długo zastanawiać się, czy miała do tego prawo.
Zwłaszcza gdy partner cierpi.
„Może powinnam była spróbować jeszcze raz?”
„Zmarnowałem jej lata.”
„Skoro on tak cierpi, może podjęłam złą decyzję?”
Rozstanie rzeczywiście może zranić drugą osobę, ale sam ból nie oznacza jeszcze, że decyzja była niewłaściwa.
Pozostawanie w związku wyłącznie dlatego, że boimy się poczucia winy, również nie jest uczciwe.
Miłości nie da się stworzyć z obowiązku.
Wina po śmierci bliskiej osoby
Żałoba bardzo często przynosi pytania, na które nie można już uzyskać odpowiedzi.
Dlaczego częściej nie dzwoniłam?
Czemu nie powiedziałem, że go kocham?
Dlaczego wtedy się pokłóciliśmy?
Mogłam zauważyć wcześniej.
Po stracie umysł próbuje wracać do przeszłości i szukać momentu, w którym historia mogła potoczyć się inaczej.
Niektóre żale są naturalną częścią przeżywania straty. Jeżeli jednak poczucie winy staje się przytłaczające, trwa długo i uniemożliwia codzienne funkcjonowanie, warto poszukać profesjonalnego wsparcia.
Czasu nie można cofnąć, a miłości do zmarłej osoby nie mierzy się jedną rozmową, jednym błędem ani jednym niewykorzystanym momentem.
Wina po wypadkach i trudnych wydarzeniach
Człowiek może czuć się odpowiedzialny również za wydarzenia, nad którymi miał bardzo ograniczoną kontrolę.
„Gdybym wyszedł pięć minut później…”
„Mogłam zadzwonić.”
„Dlaczego mnie nic się nie stało?”
Po traumatycznych doświadczeniach umysł często próbuje znaleźć przyczynę, ponieważ przypadkowość bywa trudna do zaakceptowania.
Poczucie odpowiedzialności może paradoksalnie dawać złudzenie kontroli: skoro to moja wina, być może mogłem temu zapobiec.
Nie zawsze jest to zgodne z rzeczywistością.
W takich sytuacjach szczególnie ważne może być przepracowanie wydarzenia z odpowiednio przygotowanym specjalistą.
Uzależnienie i poczucie winy
Osoba zmagająca się z uzależnieniem często ma za sobą zachowania, których bardzo żałuje.
Kłamstwa, zawiedzione obietnice, zaniedbanie bliskich czy problemy finansowe mogą stać się źródłem ogromnej winy.
Samo cierpienie nie naprawia jednak wyrządzonych szkód.
Znacznie większe znaczenie ma podjęcie leczenia, trzeźwienie, stopniowe odbudowywanie zaufania oraz przyjęcie odpowiedzialności za konsekwencje własnego postępowania.
Jeżeli poczucie winy zamienia się w przekonanie „jestem beznadziejny, więc nie ma sensu próbować”, może utrudniać zmianę zamiast ją wspierać.
Przeszłości nie da się wymazać. Można natomiast zdecydować, co zrobimy z nią dzisiaj.
Poczucie winy u bliskich osoby uzależnionej
Druga strona również może brać na siebie odpowiedzialność, która do niej nie należy.
„Gdybym była lepszą żoną, może by nie pił.”
„Nie powinienem był go zdenerwować.”
„Może za mało mu pomagałam.”
Problemy w relacji mogą być wspólną odpowiedzialnością partnerów, natomiast decyzja dorosłego człowieka o piciu nie staje się odpowiedzialnością jego rodziny.
Bliscy mają wpływ na własne zachowanie, granice i decyzje. Nie posiadają jednak mocy kontrolowania cudzej trzeźwości.
Zrozumienie tego rozróżnienia bywa niezwykle ważne dla osób, które przez lata próbowały ratować kogoś kosztem siebie.
Przeprosiny nie zawsze przynoszą wybaczenie
Kiedy naprawdę kogoś skrzywdziliśmy, naturalne jest pragnienie, żeby usłyszeć: „Wybaczam”.
Nie zawsze je usłyszymy.
Druga osoba ma prawo potrzebować czasu. Może również zdecydować, że nie chce odbudowywać relacji.
Szczere przeprosiny nie są transakcją, w której po wypowiedzeniu odpowiednich słów automatycznie otrzymujemy rozgrzeszenie.
Możemy uznać krzywdę, nie szukać wymówek, naprawić to, co jest możliwe, oraz zmienić własne zachowanie.
Nie możemy zmusić kogoś do wybaczenia.
Brak wybaczenia ze strony drugiej osoby nie oznacza jednak, że musimy do końca życia nienawidzić siebie.
Jak przeprosić bez usprawiedliwiania się?
Dobre przeprosiny nie potrzebują długiego tłumaczenia, dlaczego właściwie mieliśmy prawo zrobić to, co zrobiliśmy.
Zdanie „Przepraszam, ale ty też…” najczęściej prowadzi z powrotem do konfliktu.
Znacznie uczciwiej nazwać konkretną sytuację, uznać jej wpływ na drugą osobę i powiedzieć, co zamierzamy zmienić.
Nie każde przeprosiny muszą zostać przyjęte. Mimo to wzięcie odpowiedzialności pozostaje ważne, ponieważ pozwala przestać uciekać przed własnym zachowaniem.
Napraw to, co możesz naprawić
Jeżeli poczucie winy dotyczy realnej krzywdy, samo powtarzanie „muszę sobie wybaczyć” może być niewystarczające.
Najpierw warto sprawdzić, czy istnieje coś, co możemy zrobić.
Oddać pożyczone pieniądze.
Przeprosić.
Sprostować kłamstwo.
Naprawić szkodę.
Dotrzymać zobowiązania.
Zmienić zachowanie.
Działanie często przynosi więcej ulgi niż setki godzin rozpamiętywania.
Oczywiście nie każdą sytuację da się naprawić. Czasem osoba, którą skrzywdziliśmy, nie żyje albo nie chce mieć z nami kontaktu. Wtedy odpowiedzialność może przybrać inną formę – żyć dalej w taki sposób, żeby nie powtarzać tego samego błędu.
Samokaranie nie jest tym samym co odpowiedzialność
To bardzo ważne rozróżnienie.
Można przez dziesięć lat codziennie przypominać sobie o błędzie i nadal niczego nie naprawić.
Można też przyznać: „Tak, zrobiłam coś niewłaściwego”, ponieść konsekwencje, zmienić zachowanie i stopniowo pozwolić sobie iść dalej.
Pierwsza postawa wygląda czasem jak ogromna moralna surowość, lecz w rzeczywistości może utrzymywać człowieka w miejscu.
Odpowiedzialność patrzy również w przyszłość.
Pyta nie tylko: „Co zrobiłam?”, ale przede wszystkim: „Jakim człowiekiem chcę być od teraz?”
Wybaczenie sobie nie oznacza uniewinnienia
Niektórzy boją się odpuścić poczucie winy, ponieważ wydaje im się, że oznaczałoby to bagatelizowanie krzywdy.
„Jeśli sobie wybaczę, to tak, jakbym powiedziała, że nic się nie stało.”
Wcale nie musi tak być.
Można jednocześnie uznać, że zachowanie było złe, i odmówić dalszego niszczenia siebie.
Wybaczenie sobie nie zmienia przeszłości. Nie odbiera również prawa do bólu osobie, którą skrzywdziliśmy.
Pozwala natomiast przyjąć, że człowiek może zrobić coś złego, ponieść odpowiedzialność, zmienić się i nadal mieć prawo do dalszego życia.
Zadaj sobie trzy ważne pytania
Kiedy poczucie winy wraca, zamiast od razu mu ulegać, spróbuj przyjrzeć się jego źródłu.
Czy rzeczywiście zrobiłam coś niewłaściwego?
Jeśli odpowiedź brzmi „tak”, kolejne pytanie dotyczy możliwości naprawy.
Co mogę zrobić dzisiaj, żeby wziąć odpowiedzialność?
Po wykonaniu tego, co możliwe, pozostaje jeszcze jedna kwestia:
Czy dalsze karanie siebie komukolwiek pomaga?
Ostatnie pytanie bywa szczególnie trudne.
Czasem odkrywamy, że cierpienie nie służy już ani osobie skrzywdzonej, ani nam. Stało się jedynie przyzwyczajeniem.
Uważaj na słowo „powinnam”
„Powinnam być lepszą matką.”
„Powinienem zarabiać więcej.”
„Powinnam częściej odwiedzać rodziców.”
„Nie powinienem potrzebować odpoczynku.”
Wewnętrzne „powinnam” bardzo często opiera się na wymaganiach, których nigdy świadomie nie wybraliśmy.
Dobrze wtedy sprawdzić, skąd pochodzi dana zasada.
Czy rzeczywiście wynika z moich wartości?
A może powtarzam coś, co słyszałam przez całe dzieciństwo?
Czy oczekuję od siebie czegoś, czego nigdy nie wymagałabym od osoby, którą kocham?
Nie każde „powinnam” zasługuje na posłuszeństwo.
Stawianie granic może wywoływać poczucie winy
Pierwsze próby powiedzenia „nie” bywają bardzo nieprzyjemne, zwłaszcza u osób przyzwyczajonych do spełniania cudzych oczekiwań.
Serce bije szybciej.
W głowie pojawia się myśl, że jesteśmy egoistyczni.
Chcemy natychmiast wycofać odmowę.
Taka reakcja nie musi oznaczać, że granica była niewłaściwa. Czasem oznacza jedynie, że robimy coś nowego.
Emocje potrzebują czasu, żeby przyzwyczaić się do zmiany.
Można więc czuć winę i jednocześnie nie być winnym.
Nie przepraszaj za samo istnienie swoich potrzeb
„Przepraszam, ale jestem zmęczona.”
Nie dam rady dzisiaj przyjechać, przepraszam.
I znów, przepraszasz, ponieważ potrzebujesz trochę czasu dla siebie.”
Uprzejmość jest cenna, lecz nie każda potrzeba wymaga przeprosin.
Odpoczynek nie jest przewinieniem.
Odmowa nie jest automatycznie egoizmem.
Własne zdanie nie stanowi ataku na drugiego człowieka.
Im bardziej uczymy się traktować własne potrzeby jako prawomocną część życia, tym łatwiej odróżnić prawdziwą odpowiedzialność od poczucia winy wynikającego z lęku przed niezadowoleniem innych.
Porównaj sposób, w jaki oceniasz siebie i innych
Często okazuje się, że wobec siebie stosujemy znacznie surowsze zasady.
Przyjaciółka popełniła błąd?
„Każdemu się zdarza.”
My popełniliśmy podobny?
„Jak mogłam być tak beznadziejna?”
Bliska osoba czegoś nie wiedziała?
„Nie mogła przecież przewidzieć.”
My nie wiedzieliśmy?
„Powinnam była się domyślić.”
Taki podwójny standard warto zauważyć.
Sprawiedliwość wobec siebie nie polega na pobłażaniu. Polega na stosowaniu podobnej miary do własnych i cudzych błędów.
Kiedy warto poszukać pomocy?
Poczucie winy zasługuje na szczególną uwagę, jeśli nie ustępuje mimo naprawienia sytuacji, dotyczy wydarzeń sprzed wielu lat, prowadzi do ciągłego poniżania siebie albo uniemożliwia czerpanie radości z życia.
Profesjonalne wsparcie może być również potrzebne, gdy emocja wiąże się z traumą, żałobą, przemocą, uzależnieniem albo wydarzeniem, podczas którego człowiek miał niewielki wpływ na to, co się stało.
Rozmowa ze specjalistą nie służy temu, żeby ktoś powiedział nam: „Nie masz się czym przejmować”.
Chodzi raczej o uczciwe rozdzielenie odpowiedzialności od nadmiernego obwiniania oraz znalezienie sposobu na życie z tym, czego nie można już zmienić.
Przeszłość powinna uczyć, a nie więzić
Każdy człowiek ma w swojej historii decyzje, których dziś nie podjąłby ponownie.
Dojrzałość nie polega na udawaniu, że nic się nie wydarzyło. Nie wymaga również noszenia do końca życia ciężaru każdego błędu.
Jeżeli kogoś skrzywdziliśmy – uznajmy to.
Jeśli możemy coś naprawić – zróbmy to.
Gdy trzeba przeprosić – przeprośmy.
Tam, gdzie konieczna jest zmiana zachowania – pracujmy nad nią.
A kiedy zrobiliśmy już wszystko, co było możliwe, przychodzi moment, w którym trzeba pozwolić przeszłości pozostać przeszłością.
Poczucie winy spełnia swoją funkcję wtedy, gdy prowadzi do odpowiedzialności, empatii i zmiany. Zaczyna niszczyć w chwili, gdy jedynym jego celem staje się nieustanne przypominanie człowiekowi, że kiedyś nie był taki, jaki chciałby być.
Nie jesteśmy wyłącznie sumą swoich błędów. Jesteśmy również tym, czego się z nich nauczyliśmy, co naprawiliśmy i jak zdecydowaliśmy się żyć później.
Przeczytaj również – stawianie granic, potrzeba akceptacji, poczucie własnej wartości https://lustrolosu.pl/wp-admin/post.php?post=4467&action=edit
jak przestać przejmować sie opinią innych
Zapraszam do Biblioteki lustra losu